تابستان ۹۸ آغاز شده و دانشجویان مقاطع مختلف در این روزهای داغ، درگیر انتخاب و جست‌وجوی محلی برای ادامه تحصیل در مقطع ارشد و دکتری هستند؛ برخی در حال بررسی دانشگاه‌ها و رشته‌ها برای انتخاب رشته کارشناسی‌ارشد و برخی دیگر مشغول گفت‌وگو و مصاحبه با اساتید در اتاق‌های کنفرانس دانشگاه‌ها برای ورود به مقطع دکتری.
پذیرش دانشجویان تحصیلات تکمیلی در طول سال‌های اخیر دستخوش تغییرات مختلفی شده است. یکی از این تغییرات، بحث ساماندهی پذیرش دانشجویان دکتری است که از موضوعات مهم فضای آموزش عالی کشور به شمار می‌رود؛ موضوعی که از اواخر سال ۹۶ و به دنبال بخشنامه معاون آموزشی وزارت علوم مبنی‌بر ممنوع بودن ایجاد رشته‌محل‌های جدید در مقطع دکتری تخصصی برای تمام زیرنظام‌های آموزش عالی، اعم از دولتی و غیردولتی برای سال ۹۸-۹۷ در فضای آموزشی کشور مطرح شد. رویکرد وزارت علوم در پذیرش دانشجویان دکتری واکنش‌های مختلفی تا امروز داشته است که در همین روزنامه به آن پرداخته‌ایم.
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی که یکی از منتقدان این رویکرد به شمار می‌رود، در گفت‌وگو با یکی از رسانه‌ها می‌گوید: «به نظر می‌آید این سیاست با اسناد بالادستی و حتی با برنامه ششم که در همین دولت تدوین شده، همخوانی ندارد. کسی منکر کیفیت در دانشگاه نیست، اما در حال حاضر شعار آقایان این است که ۱۳۰ هزار دانشجوی دکتری داریم که برای این تعداد، اشتغال وجود ندارد و با استناد به این موضوع، می‌گویند دکتری نگیرید، این در حالی است که در دنیا به دانشجویان دکتری و دوره دکتری این‌گونه نگریسته نمی‌شود. بسیاری از شغل‌های سنتی در حال از بین رفتن هستند و در مقابل خیلی از شغل‌ها در آستانه خلق شدن هستند. شغل‌های جدیدی که در حال بروز و ظهورند، دانش‌بنیان هستند و اگر قرار است جامعه و اقتصاد دانش‌بنیان باشد، باید نوآور داشته باشد. نوآور باید در سطوح کارشناسی و کارشناسی‌ارشد تربیت شود و سرتیم این گروه باید جوانی باشد که پژوهش و فناوری در نوآوری بلد است، بنابراین اینکه گفته می‌شود برای دانشجویان دکتری کار نیست، یک نگاه سنتی است.»
از سوی دیگر بررسی فضای آموزش عالی به‌ویژه تحصیلات تکمیلی در کشورهای مختلف، از همسایگان ایران اسلامی گرفته تا کشور‌های شرقی و حتی کشورهای توسعه‌یافته که در گزارش‌های مختلف روزنامه «فرهیختگان» هم مورد کنکاش قرار گرفته، نشان می‌دهد اتخاذ سیاست انفعالی در پذیرش دانشجویان تحصیلات تکمیلی سیاست مناسبی برای رشد علمی کشور نخواهد بود، آن هم در زمانی که چین با توجه ویژه به این حوزه آموزشی درصدد تقویت علمی کشورش بود یا عربستان سعودی که در سال‌های گذشته خیز بلندی برداشته و به دنبال افزایش دو برابری دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود تا سال ۲۰۲۰ بوده است.
«فرهیختگان» امروز سراغ چهار تن از مسئولان آموزش عالی کشور رفته و درخصوص فضای پذیرش دکتری در سال جاری و بایدهای افزایش ظرفیت‌های این مقطع به گفت‌وگو پرداخته است که در ادامه می‌خوانید.

اصرار وزارت علوم بر استانداردسازی ظرفیت‌ها است

منصور غلامی، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری

معاون آموزشی وزارت علوم براساس شاخص‌هایی که برای پذیرش دانشجو در هر دانشگاهی لازم است، سهمیه‌ و ظرفیتی را مشخص می‌کند. طبیعی است بعضا دانشگاه‌ها و دانشکده‌ها و گروه‌ها متقاضی ظرفیت بالایی باشند، اما وزارت علوم وظیفه کنترل استانداردها را دارد. به نظر می‌رسد ظرفیت اضافه در پذیرش دانشجویان دکتری باعث می‌شود کنترل و نظارت در تحصیل این دانشجویان کمرنگ شود. بعضی از ابعاد مراجعه افراد به اشخاص دیگر برای تنظیم مقاله و پایان‌نامه از همین جا مشخص می‌شود. لذا اصرار وزارت علوم بر استانداردسازی ظرفیت‌ها است، یک هیات‌علمی دانشگاه، ظرفیت چند دانشجوی تحصیلات تکمیلی را دارد؟ این در گروه‌های دانشگاه‌ها تعریف شده است.

برنامه‌ریزی آینده با توجه به رشته‌های جدید و میان‌‌رشته‌‌ای‌ها

در شرایط فعلی ما با تراکم فارغ‌التحصیلان دکتری مواجه هستیم. برنامه‌ریزی برای آینده باید متوجه رشته‌های جدید، میان‌رشته‌ای‌ها و رشته‌های علوم پایه که پایه و بنیاد است، باشد. اما اینکه فرض کنید ما اصرار داشته باشیم برای مثال در یک رشته فنی مانند عمران دانشجوی دکتری تربیت ‌کنیم، نیاز فعلی ما نیست و در آینده با توجه به اینکه فارغ‌التحصیلان دکتری پس از چهار سال تحصیل وارد جامعه و بازار کار خواهند شد، بعید است بیش از آنچه الان ظرفیت پذیرش داریم، نیاز پیدا کنیم. بحث اصلی ما در این موضوع تجدیدنظر در رشته‌هاست، به‌خصوص رشته‌های جدید و میان‌رشته‌ها، تا دانشجویانی تربیت شوند که بتوانند با فضای جدید دنیا و رشد تکنولوژی حرکت کرده و به نزدیک شدن بخش‌های مختلف جامعه از طریق اشتراکات علمی کمک کنند.

کاهش ظرفیت‌های دکتری به ضرر سطح علمی کشور است

وحید احمدی، رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

کاهش ظرفیت‌های دکتری به ضرر سطح علمی کشور است و این نکته را قبول دارم. برنامه وزارت علوم صرفا برای کاهش یا افزایش نیست، بحث ماموریت‌زا کردن و آمایش است؛ یعنی در چه رشته‌ای، چه تعدادی نیاز داریم و در صورت نیاز باید تربیت کنیم. در حال‌حاضر بسیاری از ظرفیت‌هایی که به دانشگاه‌ها اختصاص پیدا می‌کند، برمبنای نیاز نیست. هر دانشگاهی باتوجه به تعداد اساتید و سایر پتانسیل‌هایی که دارد، ظرفیت خود را اعلام می‌کند. حتی برای خیلی از اینها بودجه لازم را هم نداریم؛ یعنی شما می‌بینید در دنیا دکتری به‌عنوان یک پوزیشن شناخته می‌شود و به آن حقوق تعلق می‌گیرد. به غیر از حقوق معمولی که فرد برای گذران زندگی خودش می‌گیرد، تجهیزات مورد نیازش در کارگاه‌ها و آزمایشگاه هم مهم است. خب این موارد را در حال حاضر داریم یا خیر؟ وقتی شما می‌خواهید حجم زیادی پذیرش کنید، خیلی از اینها به دانشگاه‌های کوچک شهرستان‌ها اختصاص می‌یابد که امکانات لازم را ندارند؛ بعد می‌بینیم دانشجو مانده و حتی موضوع درستی هم برای ارائه به این دانشجو نداریم. این کار اشتباه است. بحث ما برمبنای آمایش است؛ یعنی پذیرش براساس ماموریت و نیازهای ما. اما اینکه ما صرفا بگوییم کاهش بدهیم که کار صحیحی نیست.

افزایش ظرفیت‌ها منوط به توجه بیشتر صنعت به رقابت و توسعه

در این ماموریت‌گرا شدن و توجه به نیازها کاهش ظرفیت‌ها را قطعا در برخی رشته‌ها خواهیم داشت. یک‌سری نیازهای داخلی وزارت علوم و یک‌سری نیازهای دستگاه‌های دیگر است. این ظرفیت‌سازی در خود وزارت علوم با توجه به رشته‌هایی که باید ایجاد شود و کمبودهای هیات‌علمی موجود در دانشگاه‌ها و توسعه مراکز پژوهشی در حال انجام و برنامه‌ریزی است. مواردی که مربوط به نیاز سایر نهادها است، به وسیله ارزیابی‌ها و آمارهایی از صنعت و مراکز متقاضی به دست ما خواهد رسید.
در دنیا مراکز R&D و مراکز تحقیقاتی که به صورت خصوصی و نیمه‌خصوصی مشغول فعالیتند، مهم‌ترین مراکز اشتغال فارغ‌التحصیلان تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌ها به شمار می‌روند. اگر در کشور ما هم صنعت به سمت رقابتی شدن پیش برود و توسعه و تحقیقات اولویت بیشتری پیدا کند، این ظرفیت‌سازی برای جذب بیشتر فارغ‌التحصیلان دکتری شکل خواهد گرفت.

باید در رشته‌های جدید ظرفیت دکتری را افزایش داد

علی خاکی صدیق، رئیس دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی

من فکر می‌کنم در رشته‌های سنتی، منظور رشته‌های متداولی است که در دانشگاه‌های کشور داریم مانند همین رشته‌های مهندسی یا علوم پایه یا در زمینه‌های علوم اجتماعی و علوم انسانی ما الان دانشجویان دکتری به اندازه کافی یا حتی بیش از نیاز هم جذب می‌کنیم. علوم پزشکی بحث متفاوتی دارد و من اطلاعات کاملی در این زمینه ندارم.
برداشت من این است که اگر بخواهیم افزایش دهیم، باید این گسترش ظرفیت را در زمینه‌های نو داشته باشیم. زمینه‌های زیادی در دنیا ایجاد شده یا در حال ایجاد است که آینده کشور هم به آن قسمت‌ها نیاز خواهد داشت و در این فضا باید افزایش دانشجویان دکتری را داشته باشیم. مثلا در رشته‌هایی مانند مهندسی برق در هر کدام از گرایش‌ها، ما در حال حاضر به اندازه مکفی هم دانشجوی دکتری داریم و نیازی به افزایش ظرفیت در این رشته‌ها احساس نمی‌شود، ولی فرض کنید در مهندسی بایوالکتریک، اینجاست که می‌بینید توجه به این رشته‌ها فضای جدیدی را باز خواهد کرد و کل کشور هم نیاز دارد. یا تصور کنید در مباحثی مانند تکنولوژی فرهنگ که بخشی از آن مربوط به مهندسی و بخشی از آن فرهنگی است و نیاز کشور هم در این زمینه وجود دارد، هرچه دانشجوی دکتری در این رشته‌ تربیت شود، مفید است و ظرفیت خالی هم وجود دارد. به نظرم بیش از همه چیز بستگی به موضوع و رشته دارد.
 

وزارت علوم مشکلی با تعداد درخواست‌های ظرفیت‌ دکتری ندارد

سید احمد معتمدی، رئیس دانشگاه امیرکبیر

وزارت علوم در موضوع دکتری حرفی درخصوص تعداد ظرفیت‌ها ندارد. این ظرفیت‌ها توسط خود ما به‌عنوان دانشگاه به وزارتخانه اعلام می‌شود و هر تعدادی اعلام کنیم، تایید خواهد شد؛ اما تعداد دقیق دانشجویان دکتری در مصاحبه‌ها مشخص خواهد شد. البته ما هم براساس ظرفیت استاد و آیین‌نامه‌ای که داریم، این ظرفیت را مشخص می‌کنیم. خود اساتید هم دوست دارند ظرفیت‌شان تکمیل شود، اما وقتی فرد مناسبی مراجعه نمی‌کند، کاری نمی‌توان کرد.
من فکر می‌کنم ورودی امسال دکتری ما افت جدی داشته باشد، البته دلیل این موضوع وزارت علوم نیست، دلیل آن دخالت‌هایی است که توسط نهادهایی مانند مجلس و دیوان عدالت اداری و برخی دیگر صورت می‌گیرد و باعث می‌شود ما با احتیاط دانشجو بپذیریم؛ وقتی می‌گویند شما باید کل ظرفیت خود را تکمیل کنید. هیچ جای دنیا به این شکل نیست، دانشجویی می‌آید که ممکن است خیلی هم خوب باشد، ولی زمینه تخصصی‌اش به استاد ما نمی‌خورد، اگر در این شرایط استاد را مجبور به پذیرش دانشجو کنیم، نمی‌تواند هیچ کمکی به دانشجوی ما داشته باشد، در نتیجه هم دانشجوی ما سرخورده خواهد شد و موفق نخواهد بود و هم استاد ما نمی‌تواند دانش خود را ارتقا دهد. بنابراین لااقل من در دانشگاه‌های بزرگی که می‌شناسم و در یک نشستی با روسای آنها صحبت کردم، هم اساتید و هم دانشکده‌ها امسال خیلی با احتیاط عمل می‌کنند، به خاطر اینکه با معضلات مختلف مواجه نشوند. در کل این دخالت‌ها به ضرر دانشگاه است. یا مثلا حکمی می‌دهند که نباید شهریه یا هزینه‌ای از دانشجویان میهمان گرفته شود، خب ما دانشجوی میهمان را مازاد بر ظرفیت می‌گیریم، خود این دانشجویان هم راضی هستند و البته دریافتی ما هم از دانشجویان زیاد و به اندازه شهریه‌پردازها نیست. من فکر می‌کنم نباید در مسائل علمی و آموزشی نهادها دخالت داشته باشند و ما هم به‌عنوان رئیس دانشگاه در مباحث علمی دخالت نمی‌کنیم.

 
#

اشتراک این خبر در :